Nervus vagus, odnosno vagusni nerv, predstavlja jedan od najvažnijih regulatornih sistema u ljudskom organizmu. Iako se o njemu poslednjih godina sve više govori u kontekstu zdravlja, performansi, stresa i oporavka, njegova fiziološka uloga poznata je decenijama i predstavlja jedan od centralnih mehanizama održavanja homeostaze organizma. Vagusni nerv je deseti moždani nerv i glavni deo parasimpatičkog nervnog sistema – sistema koji je zadužen za regeneraciju, oporavak, varenje, kontrolu inflamacije i prelazak organizma iz stanja stresa u stanje adaptacije i obnove.
Naziv „vagus“ potiče iz latinskog jezika i znači „lutajući nerv“, što veoma dobro opisuje njegovu anatomiju. On polazi iz moždanog stabla, prolazi kroz vrat i grudni koš i povezuje mozak sa gotovo svim vitalnim organima – srcem, plućima, dijafragmom, želucem, jetrom, pankreasom i crevima. Upravo zbog te ogromne mreže komunikacije vagusni nerv se često opisuje kao svojevrsni „autoput između mozga i tela“.
Savremeni način života doveo je do toga da veliki broj ljudi provodi gotovo čitav dan u dominantno simpatičkom stanju. Hronični stres, manjak sna, konstantna stimulacija ekranima, ubrzan ritam života, disfunkcionalno disanje i nedovoljna fizička aktivnost dovode organizam u stanje produžene aktivacije tzv. „fight or flight“ odgovora. Takvo stanje organizmu kratkoročno može pomoći da reaguje na opasnost, ali kada postane hronično dolazi do niza fizioloških posledica – ubrzanog pulsa, plitkog disanja, povećanog kortizola, slabijeg varenja, lošijeg oporavka, poremećaja sna i većeg inflamatornog odgovora.
Upravo tu vagusni nerv ima ključnu ulogu. Njegova aktivacija omogućava organizmu da uspori srčani rad, poboljša digestivnu funkciju, smanji fiziološki stres i pređe u stanje regeneracije. U sportskoj fiziologiji i performance medicini danas se veliki značaj pridaje tzv. vagalnom tonusu, odnosno sposobnosti organizma da efikasno aktivira parasimpatički nervni sistem i oporavi se nakon fizičkog ili psihološkog opterećenja.
Jedan od najvažnijih neinvazivnih pokazatelja aktivnosti vagusa jeste HRV – varijabilnost srčanog ritma. Veći HRV uglavnom ukazuje na bolju autonomnu regulaciju i veću sposobnost adaptacije organizma na stres. Naučna literatura poslednjih godina snažno povezuje visok vagalni tonus sa boljim oporavkom, kvalitetnijom regulacijom emocija i manjim inflamatornim odgovorom.
Thayer i Lane su još 2009. godine kroz „Neurovisceral Integration Model“ opisali direktnu povezanost mozga, srca i autonomnog nervnog sistema, pokazujući da sposobnost organizma da reguliše stres ima duboku neurofiziološku osnovu.
Pored uticaja na srce i autonomni balans, vagusni nerv ima ogromnu ulogu i u regulaciji inflamacije. Danas je poznat koncept tzv. „cholinergic anti-inflammatory pathway“, mehanizma preko kog vagus može uticati na smanjenje produkcije proinflamatornih citokina poput TNF-alfa i interleukina.
Kevin Tracey je još početkom 2000-ih pokazao da nervni sistem i imunitet nisu odvojeni sistemi već duboko povezane mreže komunikacije. Ovo je posebno važno u vremenu kada se hronična inflamacija povezuje sa metaboličkim poremećajima, gojaznošću, kardiovaskularnim bolestima, hroničnim umorom i poremećajima oporavka.
Jedan od najmoćnijih prirodnih stimulansa vagusnog nerva jeste pravilno disanje. Sporo dijafragmalno disanje, produžen izdah i kontrolisan respiratorni obrazac mogu značajno povećati parasimpatičku aktivnost i smanjiti simpatičku dominaciju. Jerath i saradnici su opisali kako ritmičko sporo disanje utiče na autonomni nervni sistem preko mehanoreceptora i moždanih centara povezanih sa vagusnim nervom. Drugim rečima, način na koji dišemo direktno utiče na stanje našeg nervnog sistema.
Poseban značaj danas se pridaje nazalnom disanju. Nos nije samo pasivni prolaz vazduha već veoma važan regulator respiratorne fiziologije. Tokom disanja kroz nos vazduh se filtrira, zagreva i ovlažuje, ali dolazi i do produkcije azot-monoksida (NO), molekula koji ima važnu ulogu u regulaciji krvnih sudova, perfuziji pluća i oksigenaciji.
Lundberg i Weitzberg su pokazali da se značajne količine azot-monoksida proizvode upravo u sinusima i da nazalno disanje ima važnu fiziološku funkciju koja prevazilazi samu mehaniku ventilacije.
Nasuprot tome, dominantno disanje na usta često je povezano sa hiperventilacijom, većim respiratornim stresom, lošijom tolerancijom ugljen-dioksida, slabijim kvalitetom sna i povećanom simpatičkom aktivacijom. Kod velikog broja ljudi problem nije samo loša navika već i funkcionalna opstrukcija nosa – sužen nosni ventil, kolaps mekih tkiva ili smanjena prohodnost disajnog puta. U takvim situacijama organizam prelazi na disanje na usta, naročito tokom fizičkog napora i spavanja.
Upravo zbog toga sve više pažnje dobijaju rešenja koja mogu poboljšati funkcionalnu prohodnost nosa. NORO trakice funkcionišu mehaničkim širenjem prednjeg dela nosa i smanjenjem otpora protoku vazduha. Kod osoba sa funkcionalnim suženjem nosnog ventila to može doprineti lakšem nazalnom disanju, manjem osećaju respiratornog opterećenja i boljem kvalitetu sna. Istraživanja su pokazala da poboljšanje nazalne ventilacije kod određenog broja ljudi može pozitivno uticati na subjektivni osećaj disanja, smanjiti hrkanje i poboljšati toleranciju fizičkog napora.
Kada se funkcionalno nazalno disanje kombinuje sa sporijim respiratornim obrascem, produženim izdahom, kvalitetnim snom i dobrom regulacijom stresa, dolazi do jače aktivacije parasimpatičkog sistema i boljeg vagalnog odgovora. Zbog toga disanje danas više nije samo tema respiratorne fiziologije već ozbiljan deo moderne preventive, performance medicine i optimizacije oporavka.
Savremena medicina sve više potvrđuje ono što fiziologija govori decenijama – organizam ne funkcioniše samo kroz mišiće, kalorije i trening. Naše zdravlje i performanse duboko zavise od sposobnosti nervnog sistema da efikasno prelazi između stanja stresa i stanja regeneracije.
Upravo u toj ravnoteži nervus vagus predstavlja jednu od najvažnijih karika ljudske fiziologije.
Doc.dr Marko Dimitrijevic
Reference
Thayer JF, Lane RD. Claude Bernard and the heart–brain connection. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2009.
Tracey KJ. The inflammatory reflex. Nature, 2002.
Jerath R et al. Physiology of long pranayamic breathing. Medical Hypotheses, 2006.
Lundberg JO, Weitzberg E. Nitric oxide in the human paranasal sinuses. Nature Medicine, 1995.
Weitzberg E, Lundberg JO. Humming greatly increases nasal nitric oxide. Nitric Oxide, 2002.
McLean HA et al. Effects of external nasal dilation during exercise. Chest, 2005.
Krakow B et al. Nasal breathing and sleep quality. Sleep and Breathing, 200
